Documentatie

ROUWFASEN

“Wij zijn gebrekkige stervelingen, ons van onze sterfelijkheid bewust, ook al drukken wij het weg … Het ligt in onze aard dat wij bij het rouwen om verlies hoe dan ook rouwen om onszelf, om hoe we waren, om hoe we niet meer zijn (Joan DIDION)

VOORWOORD

Tijdens het volgen van de verscheidene cursussen en het lezen van boeken over rouwen en rouwenden ben ik meer dan eens gebotst op beschouwingen en kritiek op woorden zoals rouwfasen, rouwverwerking, rouwtaken, rouwarbeid, rouwproces, enz. Ik vind dat praat voor de vaak. Welk woord men ook gebruikt om de rouwbeleving te begeleiden, het doet er niet toe. Het doet niets af aan het leed dat de betrokkenen voelen. Het geredetwist om termen helpt rouwenden maar bitter weinig vooruit in hun rouwbeleving. Houden we liever onze aandacht bij de rouwenden zelf dan bij de woorden. Voor een term maak ik een uitzondering en dat is zelfmoord. Zelfmoord kan echt een moord zijn. Vooral als dat moedwillig gebeurt hetzij om de kick of enige andere sensatiezucht. Daarentegen is de term zelfdoding sterk aangeraden bij levensberoving bij mensen die willen ontsnappen aan de soms zeer pijnlijke levenssituaties die zij niet of moeilijk kunnen beheersen.

INLEIDING

De dood maakt ons niet dood, de dood doet ons beseffen wat het dood zijn eigenlijk is.

Een rouwbeleving is nooit voltooid, is nooit beëindigd, het verandert slechts en daardoor verander jij ook.
Rouw is veelvormig en wordt uiterst individueel beleefd. Geen enkele rouw is dezelfde maar er zijn vele gelijkenissen in de rouwbeleving.
Weinig rouwenden komen snel hun verdriet te boven. Inderdaad het lichamelijk afwezig-zijn, geen wezen meer hebben, doe je de pijn van het verlies voelen. Je hebt geen direct contact meer.
Het is moeilijk te begrijpen waarom je leed al groot was bij het overlijden, het is nog moeilijker te begrijpen waarom je nu, enkele weken, maanden,... later, je, je nog veel ellendiger voelt.

je voelt je schuldig
je voelt je boos op de overledene
je hebt schaamte omdat je schreit
je hebt onverklaarbare humeurwisselingen
je hebt driftbuien
je bent woedend op alles en iedereen
je hebt soms rare, abnormale reacties
je hebt.

Als wij rouwen moeten we weten wat er in en met ons gebeurt
Daarbij hebben we steun nodig ook al zijn we liefdevol omgeven, ook al heeft zij/hij een goed leven en een goede dood gehad, ook al heeft men een zwaar leven met een moeilijke dood gekend, ook al zijn de herinneringen vol liefde, ook al is er veel woede omwille van een moeilijke en slechte relatie, ook al zijn wij opgelucht over het sterven,... en... wij kunnen ook een afweermechanisme opbouwen waardoor ons persoonlijk - ik - een façade van schijnbare veiligheid optrekt die ons afschermt van het bewuste beleven van de dood. Het is dan alsof de dood een onbekende is, soms een niet-bestaande werkelijkheid.

Verwarring na verwarring.
Wat heb ik verloren? Wat is dat nieuwe? Wie ben ik nu geworden? Identiteitscrisis. Er is een andere bewustwording.
Rouwen is een gevoelsverandering ondergaan. Hoe omgaan met die andere manieren van na de dood? Eenzaamheid omdat de andere niet begrijpt wat je hebt meegemaakt. Hoe ben ik nu? Luisteren naar de innerlijke stem. Weer contact maken met de aarde - gronding.
In welk stuk van de rouw blijven wij soms hangen?

Rouwen is een grenservaring, is een vorm van leven na het verdere leven. Mogen wij onze rouw uitdiepen?
Elke rouw is gelijkwaardig maar is NIET gelijk.
Welke betekenis kunnen wij die geven in ons verdere leven?
Rouwen gaat niet snel.
Schendt de andere niet, ga er respectvol mee om.
Waarom hebben we de rouw in onze tegenwoordige gemeenschap versmald?
Wie kan ik nu zijn? Wie mag ik nu zijn?
Rouw en leven is het samengaan van tegenstellingen.

Wie rouwt en hoe rouwt wie?

De rouwbeleving verschilt naargelang deze beleefd worden door een vrouw, een man, een kind, een ouder, een grootouder, een familielid, een vriend, een buur of een collega.

Hoe reageer je op het overlijden van een van een onbekend iemand, hoe reageer je op doodsberichten in de media?

Hoewel de rouw voor elk mens een heel erg iets is, wordt de rouw door elk op zijn eigen individuele manier beleefd.
Rouwen doet pijn in het hart van elk van ons.

De manier waarop die rouw uitgedrukt wordt, verschilt van mens tot mens. Vrouwen geven meer uiting aan hun verdriet.

Dat gebeurt onder andere door schreien, depressief zijn, zich opsluiten,... enzovoort. Mannen daarentegen steken hun verdriet weg en doen zich stoer voor. Zij vluchten in hun werk, worden stug en soms onhandelbaar.
Mannen schreien meestal als iemand anders hen niet kan zien.

Rouwen bij kinderen neemt verschillende vormen aan. Hun leeftijd speelt een grote rol bij de aanpak van de rouwbeleving. Een aparte rouwsessie wordt daarom jaarlijks gewijd aan rouwen van en met kinderen.

Ook ouderen rouwen. Als je 90 jaar bent, kan je een kind, een kleinkind of achterkleinkind verliezen.

Buren en vrienden verliezen, is vaststellen dat iemand weg is uit de vertrouwde omgeving. Er kan veel verdriet zijn maar er is geen bloed- en gezinsband. Zo wordt dat verdriet verschillend ervaren. Het is meestal meevoelen met de achterblijvende waarbij de tijd het vergeten doet ontstaan.

Het overlijden van een collega brengt over het algemeen een schok teweeg in het werkmilieu, zeker op het ogenblik dat de dood gemeld wordt. Het professioneel werkritme maakt dat er maar weinig tijd kan besteed worden aan echt rouwen.

ROUWGOLVINGEN

Rouwen golft op en neer in soms zeer ongelijke golvingen. Rouwen is geen rondtollen in een blindelings verdriet hoewel het wel eens die indruk geeft. Rouwen gaat niet naar een diepte- of laagtepunt. Rouwen is een voortdurende beweging die nooit meer weg gaat, ook bij diegenen die schijnbaar niet meer rouwen.
Het is niet raar dat 20, 30, 40, 50 jaar een rouwproces op gang komt. Dat noemt men uitgestelde rouw.
Je kan geen enkele omstandigheid uitsluiten. Een klein vonkje kan het lont aansteken van het uitgestelde rouwproces .

Ik onderscheid vier grote rouwgolvingen of fasen. Andere onderzoekers hebben een andere indeling. Deze indelingen zijn alle van theoretische aard. In de praktijk lopen al deze indelingen dikwijls door elkaar. Dit komt door het feit dat elke rouw een uiterst individuele beleving is. Je zal misschien jezelf herkennen in een of meerdere van deze indelingen en misschien zal je vaststellen dat je sommige ervan gelijktijdig beleefd hebt of beleefd.

Eerste Fase: ongeloof

1. De emotionele schok

wat als je met de dood geconfronteerd wordt?
wat bij de aankondiging van de naderende dood?
wat bij een plotse dood?
wat bij een zelfdoding?
de waarheid is zo groot, zo zwaar, zo hevig dat die niet te dragen is, niet direct
het ongelofelijke is gebeurd maar is het wel waar?

2. De ontkenning

het kan niet waar zijn
het is iemand anders
het is niet voor mij
het is een boze droom

3. De verdoving

men is uit zijn lood geslagen
wat gebeurt er met mij?
het is alsof je niet echt bewust bent
dat gevoel kan een paar dagen duren, dikwijls tot na de begrafenis.

4. De definitieve afwezigheid  het besef van de realiteit van het verlies

geen lichaam meer om vast te houden
geen energie meer voelen
het gevoel van gemis

Tweede Fase: pijn - de ontreddering

Het ervaren van de pijn van de emoties. Je weet niet wat pijnlijker is: de smart van de rouw of de kou daaronder?
Het verstand ziet de feiten onder ogen, het gevoel wil en kan het niet aanvaarden.

1. Opstand en protest

Dat mag mij NIET overkomen
Waarom laat God dat toe?
"Iemand" heeft het gedaan
Wat is de oorzaak?

2. Angst en vrees

Angst het beeld van de overledene te verliezen
Angst om haar / zijn beeld te verliezen
Zal ik het alleen aankunnen?
Angst voor de leegte
Bestaat er alleen maar verdriet en pijn?
Kan die pijn niet meer genezen?
Is er verschil tussen de angsten waarmede ik vertrouw ben en de angsten die ik niet ken?

3. Jalousie

Jalousie tegenover anderen die geen verlies leden
Waarom mogen zij verder gelukkig zijn?
Waarom moet ik lijden en pijn hebben?

4. Schuld

Wat had ik moeten doen?
Wat had ik niet moeten doen?
Hoe is onze relatie geweest?
Is het mijn schuld dat zij / hij gestorven, is?
Heb ik genoeg aandacht aan haar / hem besteed?

5. Woede en agressiviteit

Waarom laat men mij alleen?
Waarom mijden de mensen mij?
Tegelijkertijd hulp vragen en hulp ontlopen, zelf hulp weigeren.
Wat betekent die woede in mij?
Waarom doe ik agressief tegenover mijn omgeving?

6. Het zoekgedrag

Zoeken naar wie en naar wat verloren is
Zoeken naar kleren en voorwerpen van de overledene
Huilend op zoek gaan naar de overledene
Zoeken naar herinneringen en tegelijk ontlopen
Praten met de overledene
Kijken naar zijn / haar foto
Vertrouwde geluiden opzoeken zoals het horen thuiskomen
Voortdurend het graf bezoeken
Wie ben ik? Wat doe ik hier nog?
Op zoek naar zichzelf, naar wie je was en wie je bent
Op zoek naar een nieuw kader waarin je kan verder leven

7. De anderen

Goedbedoelde raad kan soms zeer kwetsend zijn
Niet respecteren van je rouwperiode
Opdringerigheid van oude en nieuwe "relaties"
Onverschilligheid van de anderen
Weduwen moeten dubbel zo hard vechten om erkenning

8. Rusteloosheid

Het gevoel dat je gek wordt
Het uit huis willen zijn, maar nergens heen kunnen
Zelfdodingsgedachten
Het verdriet willen meester worden en het tegelijk koesteren.

Derde fase: eenzaamheid en leegte

1. Eenzaamheid

Rouwen is een moeilijke tijd. Welk uitzicht heb je?
Het is een tijd van wanhoop en neerslachtigheid
Het is zich alleen voelen want de andere is definitief weg
Het is zich alleen voelen want de anderen stoten je af omdat weduwe of weduwnaar bent
Het zich alleenvoelen omdat contacten leggen zo moeilijk is
Vluchten in verslavingen aan alcohol, aan televisie en dergelijke
Niemand kan begrijpen wat mij is overkomen
Mijn leed is uniek en onbegrijpelijk
Je ervaart het egoïsme van sommige van je medemensen
Mensen mijden het lijden
Alleen over het banale en het oppervlakkige wordt nog gesproken

2. Leegte

De plaatsen van de overledene zijn leeg
Je ziet het verleden vol en de toekomst leeg
Je verstand weet dat zij / hij er niet meer is, maar je gevoel zegt van niet; je moet de nieuwe situatie nog leren aanvaarden
Die leegte voel je vooral op feest- en verjaardagen

3. Machteloosheid

Waarom ik?
Ik kan er toch niets aan doen
Ik heb alles geprobeerd maar het is niet gelukt
Ik kan niets doen, alles wat ik doe loopt verkeerd af
Ik voel mij lusteloos
Ik durf niet

Vierde fase : het herstel - reorganisatie

1. Verwerking en verandering

Wat het wel is:

Verwerken betekent dat je beseft wat je is overkomen
Verwerken is de verandering in het begrijpen
Verwerken is anders gaan leven
Verwerken is leven met wat overblijft
Verwerken is je emotionele energie losmaken van de
overledene

Wat het niet is:

Verwerken is niet: de overledene vergeten
Verwerken is geen verwerpen
Verwerken is geen verdringen
Verwerken is geen onderdrukken
Verwerken is niet zeggen: het leven gaat verder

2. Rouwverwerking in functie van je godsdienstige of van je filosofische overtuiging

Je Godsgeloof kan een grote steun zijn
Een geloof in het hiernamaals kan helpen
Ga te rade bij een spiritueel betrouwbaar iemand
Ga een eventueel priester of een lekenmoralist opzoeken

3. Je moet het niet alleen doen.

Doe een stap naar de andere mens.
Ga desnoods naar een rouwtherapeut.
Sluit je aan bij een rouwverwerkingsgroep. Je ontmoet er mensen die hetzelfde doormaken en je kan er rekenen op het begrip en de steun van andere rouwenden.
Buurt- of dorpsgemeenschappen kunnen je behulpzaam zijn, ga naar hen toe.
Blijf vooral niet alleen, anderen willen en kunnen je helpen.
Elkeen kan dat echter maar binnen de perken van zijn eigen mogelijkheden. Houd daar rekening mee.
Geef jezelf nieuwe opdrachten in je leven.
Ga na wat je nog kan.
Ga na wat je nu kan verwezenlijken.

Rouwen is moeilijker dan je denkt en als je denkt is het nog moeilijker

Zou de overledene graag zien dat je voortdurend treurt,uren, dagen, maanden, jarenlang?

Zou dit haar of hem gelukkig maken, denk en meen je dat?

BESCHOUWING

Zolang wij niet om het verleden kunnen rouwen, zolang wij dat stukje verleden niet kunnen loslaten, er afscheid van nemen, zijn wij gedoemd om het te herhalen, zodat wij in een vicieuze cirkel terechtkomen.
Terwijl wij rouwen om de gestorvene, om de verwachting die is uitgekomen, om verwezenlijkte dingen samen, om andere verliezen en veranderingen in ons leven, kunnen wij de werkelijkheid van de veranderende toekomst beter zien zoals die aan het worden is.

Door het verdriet heengaan, zovele malen en telkens weer, er steeds uitkomen, kan je sterken om het veranderde leven dat je leven nu is, op een bewustere wijze en op een verrijkte wijze door te komen.
Het zoeken en keren van elke gedachte, elke daad doet nieuwe ongekende mogelijkheden ontdekken. Het is de prijs die het leed en het verdriet je doet betalen om het leven te ervaren in al zijn facetten en geledingen.

Wat achter jouw ligt is je leven, is je bagage en die raakt je nooit meer kwijt.
Ga met je bagage verder, naar de toekomst.

Guy Vander Linden
Bijgewerkt 16.07.2006

Bijlage 1

Mensen zeggen zoveel, zoveel…

“Zij heeft haar plan getrokken …
“Zij is die zware slag te boven gekomen…

Inderdaad :